Ужо некалькі тыдняў знаходжуся пад уражаннем ад аповесці Андрэя Федарэнкі “Дзікі Луг” (“Маладосць”, 2012, № 4). Магутна напісана. Усё – мова, вобразнасць, эмоцыі – такое жывое і сапраўднае, што дух займае. Карацей, усё ў федарэнкаўскім стылі. Але зараз я нават не пра гэта. Неверагодна ўзрушылі эпізоды “з калінай”...

Вось першы з іх, які выступіў у сюжэце сімвалічным прадвеснікам трагедыі:

“...Надта ж прыгожа ў Кулінічаў пад акном расла каліна. А па вясковых няпісаных законах каліну (як елку ці сасну) нельга садзіць блізка. Звычайна яна туліцца на задворках, хаваецца ў глухім канцы агарода. А ў іх расла навідавоку, адразу перад верандай... <…> яна тут уладкавалася, як пані: шыкоўная, пародзістая, увесну аблітая белым кветам, улетку нават здалля чырвоная ад буйных, большых за вішні ягад. Калі б у Кулінічаў была дачка, дык вось ён, гатовы, апрабаваны сімвал: каліна – дзяўчына. Дрэўца расце і квітнее, і разам з ім дачушка... Але Васілёк быў мужчынскага полу, таму гэты варыянт не спрацоўвае, на жаль”.

І вось другі, дзе герой “помсціць” дрэву за сваё гора:

“Пастаяў з сякераю ў руцэ, паблукаў позіркам па двары. Потым пайшоў і пад корань пачаў секчы каліну. Падалі на плот, разбіваліся, лопаліся чырвоныя буйныя ягады. Куст супраціўляўся смерці. Сякера саспружыніла на нечакана цвёрдым ствале, рука дрыгнула, і ўдар прыйшоўся па назе”.

Гэтыя эпізоды абудзілі ў памяці ўспаміны з майго дзяцінства. Хоць і памятаецца ўсё тое, як сон... размыта і няпэўна. Усё ж такі шмат часу прайшло, мне тады было год пяць-шэсць, не болей. Магчыма, каб не аповесць Федарэнкі, і не згадала б ніколі...

Неяк пакаштавала ў сяброўкі адмысловай тварожнай стравы... Называлася тая страва “Зебра”. Не зусім торт, не зусім запяканка... Але смачна, не перадаць! І выглядала прыгожа... Такое дзела не сорамна нават на святочны стол паставіць. Сяброўка, між іншым, прывезла рэцэпт ажно з Англіі.

Скрупулёзна, з усімі падрабязнасцямі-нюансамі, я перапісала ў яе той рэцэпт і пэўны час лічыла, што валодаю “кулінарным эксклюзівам”. Ну, яно і было на тое падобна... Бо каго ні частавала, усе мне казалі, што каштуюць такое ўпершыню, хвалілі і тэрмінова кідаліся запісваць тэхналогію гатавання.

А тут я некуды запраторыла паперку з рэцэптам... Паколькі дакладна не магла згадаць усе інгрыдыенты ды іх прапорцыі, вырашыла пагугліць... Якое ж расчараванне мяне спасцігла! Высветлілася, што страва, якую я лічыла эксклюзіўнай, на самай справе шырокавядомая і называецца банальным словам пірог!

Як бы там ні было, але захацелася мне падзяліцца з вамі, сябры, рэцэптам тварожнага пірага “Зебра”. Затое ў мяне рэцэпт па-беларуску!:)

Сёння адбылося традыцыйнае свята паэзіі ў Вязынцы.  

Традыцыя правядзення злётаў на радзіме Янкі Купалы была закладзена студэнтамі і выкладчыкамі філалагічнага факультэта яшчэ ў 1976 годзе. Паступова да філфакаўцаў пачалі далучацца творчыя студэнты іншых факультэтаў, і неўзабаве мерапрыемства набыло статус агульнаўніверсітэцкага.

Усё, як звычайна... Раніцай мы сабраліся на вакзале, загрузіліся ў электрычку і выправіліся. Усю дарогу бедавалі, што надта цёпла апрануліся. Бо насуперак прагнозу сіноптыкаў, спякота стаяла невыносная. Ніхто і ўявіць не мог, што ўсё так рэзка зменіцца праз пару гадзін...

За апошнія пару месяцаў мне давялося некалькі разоў браць удзел у розных мерапрыемствах, прысвечаным дзіцячай і падлеткавай літаратуры. Фактычна ніводнае з гэтых мерапрыемстваў не абышлося без палемікі. Скажу нават болей... У некаторых дыскусіях эмоцыі дасягалі такога напалу, што рабілася вусцішна. Здавалася, яшчэ трошкі і пачнецца бойка...

Асабліва гарачымі выдаліся дэбаты вакол “забароненых” тэм у дзіцячай літаратуры. Адны выступоўцы сцвярджалі, што такіх тэм не існуе, што з дзецьмі можна гаварыць абсалютна пра ўсё, толькі трэба знаходзіць адпаведныя словы, вобразы, інтанацыі і г.д. Іншыя катэгарычна не пагаджаліся – маўляў, ёсць рэчы, пра якія дзецям нельга расказваць ні ў якім разе – не трэба раней часу абуджаць у іх інтарэс да фізіялогіі, не варта дэманстраваць ім заганныя з’явы жыцця...

Але ў гэтых дыскусіях мяне перадусім уразіла менавіта катэгарычнасць апанентаў. Педагогі і літаратары так ваяўніча адстойвалі свае перакананні, быццам тая ці іншая кніга здольна ў адзін момант ператварыць харошае дзіця ў закончанага падонка, а разбэшчанага падлетка зрабіць анёлам...

Так-так, я згодна, што кнігі ўплываюць і на душу, і на свядомасць. Гэтую тэзу я ні ў якім разе не аспрэчваю. Але ўсё роўна лічу, што кніга – не панацэя. Чалавека выхоўвае ўсё яго атачэнне – бацькі, школа, настаўнікі, сяброўскі асяродак... А самае галоўнае – гэта сям’я. Тое, што было прышчэплена ў сям’і, як правіла, і робіцца вызначальным.

Хачу зараз падзяліцца адной гісторыяй, якая адбылася ў сям’і маіх знаёмых. Між іншым, гэтую гісторыю я расказвала ў час аднаго “круглага стала”, прысвечанага праблемам падлеткавай літаратуры. І вакол яе разгарэліся такія спрэчкі, што я ўжо сама не рада была, што ўставіла пяць капеек... Ну, ды ладна. Справа вось якая...

Шмат год таму мне давялося сутыкнуцца з адмысловым наркаманскім махлярствам. Гісторыя выглядала, прыкладна, так... Званок у дзверы. Гляджу ў вочка і бачу незнаёмага мужчыну ў хатняй вопратцы – кашуля, трэнікі, тапачкі... (А справа, між іншым, была зімой, на вуліцы мароз пад дваццаць градусаў). Натуральна, пытаю: “Хто там?” А ён мне з-за дзвярэй пачынае ўзрушана-жаласліва расказваць, што гасцюе ў кагосьці з маіх суседзяў (пальцам уверх паказвае – маўляў, кватэра недзе вышэй знаходзіцца), прыехаў сюды з сынам і дачкой з Тальяці, хацеў ім сталіцу Беларусі паказаць. І вось, – кажа ён далей, – малодшая дачка захварэла. А ў яе бранхіяльная астма! Гаспадары зараз на працы, пакінуць дзяцей, каб збегаць у аптэку, няма на каго. Дый патрэбныя лекі – дымедрол, эфедрын і салутан – не прададуць без рэцэпта. А ў дзіцяці вось-вось можа пачацца астматычны прыступ ці ўвогуле ацёк горла...

У мяне ў самой былі малыя дзеці. Пры гэтам старэйшы сын хварэў на тую ж бранхіяльную астму. Мужчына за дзвярыма быў неверагодна расхваляваны, гаварыў са слязьмі ў голасе... Ну, і яго “хатні” ўбор адыграў сваю ролю, безумоўна. Таму, хоць і была я на той момант у кватэры адна з дзецьмі, дзверы незнаёмцу адчыніла. Выграбла з аптэчкі ўсё, што ён прасіў... Ды яшчэ ўспомніла, што ў мяне недзе схаваны запасны інгалятар “Берадуал” – вельмі эфектыўны сродак для зняцця астматычных прыступаў, але па-хуткаму не змагла яго знайсці. Таму спытала, у якой кватэры гасцюе гэты чалавек – каб прынесці яму інгалятар, як знайду. Ён адказаў, што ў семдзесят пятай. Пасля душэўна-душэўна сказаў мне “дзякуй” і паспешліва развітаўся, пабег да хворага дзіцяці...

Неўзабаве знайшла я той “Берадуал”. Але калі выклікала ліфт ды пачала падлічваць на якім паверсе знаходзіцца “семдзесят пятая кватэра”, да мяне дайшло, што ў нашым доме няма такой кватэры... Васемнаццаць паверхаў, па чатыры кватэры на кожным.

Зараз я сама дзіўлюся сваёй колішняй наіўнасці. А тады перажывала, што мужчына памыліўся – не тую кватэру назваў.  

Ну, а сёння мяне напаткалі вось якія дзівосы...

Учора на філалагічным факультэце БДУ адбылася сустрэча з пісьменніцай Аленай Паповай. Мерапрыемства арганізавала кафедра рускай літаратуры і яе загадчык прафесар Святлана Ганчарова-Грабоўская.

Імя Алены Георгіеўны Паповай сёння вядома не толькі ў Беларусі, але і далёка за межамі краіны. Піша яна на рускай мове. Яе творы перакладзены на беларускую, англійскую, нямецкую, японскую і іншыя мовы, больш за паўтара дзесяткі п’ес аўтара атрымалі сцэнічнае ўвасабленне ў тэатрах розных краін свету. Алена Папова з’яўляецца пераможцам Першага еўрапейскага конкурсу п’ес у Германіі (Кассель, ФРГ, 1994). Прадстаўлена ў анталогіі “Жанчыны-пісьменніцы Цэнтральнай і Усходняй Еўропы” (Лондан, 1999).

(Драматург і празаік Алена Георгіеўна Папова і загадчык кафедры рускай літаратуры прафесар Святлана Якаўлеўна Ганчарова-Грабоўская).

 ...Гаворка атрымалася насамрэч цікавая. Госця расказала не толькі пра сябе і пра сваю творчасць, але падзялілася асабістымі меркаваннямі пра сучасную літаратуру, пра стан сённяшняга драматургічнага мастацтва, пра перспектывы беларускага тэатра...

У межах сустрэчы дэманстраваўся дакументальны фільм, прысвечаны асобе і творчасці пісьменніцы, адбыўся нязмушаны дыялог госці са студэнтамі.

...Пісьменніцкі почырк Алены Паповай вельмі арыгінальны. У яе творах заўжды шмат “рэбусаў”, іншасказанняў, яны патрабуюць пільнага “ўчытвання”, удумлівага асэнсавання. Адметна, што фактычна кожны чытач знаходзіць у гэтых творах нейкі “свой” адмысловы сэнс... Так, напрыклад, у 2010 годзе (5 сакавіка) на старонках “ЛіМа” было наладжана абмеркаванне аповесці Алены Паповай “Гэты салодкі голас Сірэны”. Удзел у гаворцы бралі Ціхан Чарнякевіч, Ірына Шаўлякова, Марыя Шамякіна і я. Вось нават тая публікацыя можа засведчыць, што кожны з удельнікаў абмеркавання прачытаў аповесць “па-свойму”, бо інтэрпрэтацыі пэўных эпізодаў і перыпетый твора разыходзіліся вельмі істотна...

Пра сябе асабіста магу сказаць, што ўжо даўно захапляюся творчасцю пісьменніцы. Карыстаючыся нагодай, вырашыла змясціць тут сваё колішняе эсэ, прысвечанае раману Алены Паповай “Пузырёк воздуха в кипящем котле”.

 МЕТАФОРИЧЕСКИЙ МИР РОМАНА ЕЛЕНЫ ПОПОВОЙ

«ПУЗЫРЁК ВОЗДУХА В КИПЯЩЕМ КОТЛЕ»

В самом названии романа Елены Поповой – «Пузырёк воздуха в кипящем котле» − содержится концентрированный метафорический код, который вызывает массу ассоциаций. Прежде всего возникает визуальная картина кипящей массы и этого самого «пузырька», существование которого длится лишь мгновение. Возникают ассоциации с жизненной суетой, с буднично-рутинными процессами, которые затягивают, изматывают, отнимают силы и время, и которые столь привычны, что кажутся почти неизбежными. Возникает ощущение зависимости и незащищённости от окружающего мира… Самое удивительное, что все эти впечатления найдут подтверждение в тексте произведения и далее непосредственно свяжутся с образом центрального персонажа.

Литературоведческая аксиома о том, что в художественном мире всё подчинено авторской концепции, кажется особенно точной в применении к роману Елены Поповой. Здесь действительно всё – самые, казалось бы, незначительные штрихи и детали – подчинены главной идее.

Наверное, стоит подчеркнуть, что сама концепция произведения не претендует на абсолютную новизну. В романе Елены Поповой встречаются интерпретации образов и идей, на которые чрезвычайно щедра российская проза второй половины ХХ – начала ХХІ века. В первую очередь, возникают ассоциативные параллели с творчеством Василия Аксёнова («Затоваренная бочкотара»), Владимира Маканина («Лаз»), Владимира Шарова («Старая девочка»). Просматриваются эстетические связи с произведениями Виктора Пелевина («Омон Ра»), Андрея Битова («Ожидание обезьян») и др. Но повествовательная манера, образная эстетика и художественные приёмы Елены Поповой, безусловно, обладают индивидуальностью. Автор избегает жгучего сарказма и яростного гротеска, обходится без гипертрофированной карнавализации сюжета, не стремится усложнять фабулу, скорее наоборот, упрощает её до сложного. 

У сённяшнім “ЛіМе” (у рубрыцы “Кніжны свет”) надрукаваны мой артыкул “Итог и начало”. Гэта матэрыял, так бы мовіць, аглядава-інфармацыйнага характару, гаворка ў ім пра зборнік артыкулаў “По ступеням света”, прысвечаны асобе і творчасці Веніяміна Блажэннага.

По ступеням света. К 90-летию Вениамина Блаженного: сборник статей / сост. У.Ю. Верина. – Минск: Право и экономика, 2012. – 119 с.

ИТОГ И НАЧАЛО

Сборник статей «По ступеням света» издан по итогам Первых Международных научно-литературных чтений, посвященных 90-летию поэта Вениамина Блаженного. Чтения были организованы кафедрой русской литературы филологического факультета БГУ и состоялись в рамках Дней памяти, прошедших в Минске осенью прошлого года.

Книга объединила исследования десяти авторов – ученых-литературоведов из Беларуси, России и Украины. Каждая статья, вошедшая в сборник – будь то личные воспоминания Любови Турбиной или научно-филологические исследования иных авторов, – освещает новую грань творческой индивидуальности поэта, открывает новые факты его жизни и судьбы. И то, что сделано, значительно и важно, так как до недавнего времени литературное наследие поэта находилось фактически в забытьи.

Судьба Вениамина Блаженного довольно драматична… Ведь известно, что едва ли не самое главное для поэта – это диалог с аудиторией, отзыв читателя… Реакция критики, в конце концов. Но обстоятельства сложились таким образом, что творчество поэта оказалось в изоляции, а его первый сборник стихов – «Возвращение к душе» (М., 1990) – был издан, когда автору исполнилось шестьдесят девять лет. Приведу выдержку из послесловия литературоведа Татьяны Бек к книге Вениамина Блаженного «Стихотворения» (Москва, 1998): «…Вениамин (этимология этого имени, как подчеркивает сам поэт: «в муках рожденный») Айзенштадт родился в 1921 году в белорусском местечке в нищей еврейской семье. Бедствовал. Бродяжничал. 23 года трудился в инвалидной артели, ибо официально был признан «убогим» с соответствующим заключением ВТЭКа. Был помещен в сумасшедший дом, где полностью подорвал здоровье, но не утратил огромной духовной мощи. <...> В советские времена о публикации глубоко трагических и мистико-религиозных стихов В. Блаженного не могло быть и речи. Однако выдающиеся поэты-современники: Пастернак (который Айзенштадта собственно и открыл), Тарковский, позднее – Липкин, Лиснянская, Межиров – знали эти стихи в рукописях и высочайшим образом оценивали их в переписке с поэтом-изгоем». Думается, даже эти лаконичные сведения отчасти отражают драму поэта.

Выйшла кніжка Уладзіміра Сцяпана “Адна капейка”! http://ul-sciapan.livejournal.com/1199450.html. Вельмі прыемная навіна. Хоць і разумею супярэчлівыя пачуцці аўтара – мяккая вокладка, газетная папера... Тым не менш, гэта ўсё дробязі. Галоўнае – змест, самі творы. А творы, што склалі кніжку, – проста цудоўныя... Карацей, ад усёй душы віншую Уладзіміра Сцяпана і жадаю яму далейшага творчага плёну!

Лічу за гонар, што ў кнігу такога выбітнога мастака слова ўвайшла мая прадмова. Змяшчаю яе тут.  

ЗАЛАТАЯ КАПЕЙКА

Першыя публікацыі Уладзіміра Сцяпана пабачылі свет напрыканцы 1980-х – пачатку 1990-х гадоў. Гэта былі апавяданні ў калектыўных зборніках “Жнівеньскі праспект” (1988) і “Тутэйшыя” (1989). А ў 1990-ым годзе выйшлі адразу два аўтарскія зборнікі прозы – “Вежа” і “Сам-насам”. Ужо і тады было зразумела, што ў нашу літаратуру прыйшоў самабытны і таленавіты пісьменнік – з адметнай манерай пісьма, з непасрэдным бачаннем рэчаіснасці, з датклівым адчуваннем свету...

Аднак прайшло болей за два дзесяцігоддзі з таго часу. І хоць у літаратурна-мастацкай перыёдыцы творы пісьменніка друкаваліся і друкуюцца пастаянна, асобнымі кнігамі яны не выдаваліся. З майго пункту гледжання, гэты факт шмат пра што гаворыць. Напрыклад пра тое, што Уладзімір Сцяпан – не з тых, хто абівае парогі выдавецтваў і імкнецца як мага барзджэй абгарнуць напісанае ў вокладку. Ён пазбаўлены абвостранай амбітнасці, прагнасці да вядомасці, да славы. Ён займаецца творчасцю – засяроджана, спакойна, самааддана... І плённа.

Гэта нячастая з’ява, калі творчасць пісьменніка робіцца папулярнай і запатрабаванай пераважна па часопісных публікацыях. А сёння ў Сцяпана насамрэч вельмі вялікае кола прыхільнікаў. Чытачы, якім выпадкова пашанцавала натрапіць дзесьці ў перыёдыцы на творы пісьменніка, у пераважнай большасці выпадкаў назаўжды робяцца палоннікамі яго мастацкага свету. 

Шмат разоў даводзілася бачыць, як студэнты літаральна “з рук у рукі” перадавалі нумары “Маладосці” з дэтэктыўнымі раманамі “Тэолаг” (2005) і “Цень анёла” (2008), напісанымі Уладзімірам Сцяпанам у сааўтарстве з Максімам Клімковічам, неаднаразова назірала, як яны робяць ксеракопіі навел пісьменніка, надрукаваных у часопісах “Крыніца”, “Полымя”, “Дзеяслоў”, як расшукваюць выпускі “ЛіМа”, дзе былі змешчаны цыклы празаічных мініяцюр “Нататнік” альбо “Акварэльныя малюнкі”. Паказальны і той факт, што выпускнікі філалагічных факультэтаў вышэйшых навучальных устаноў краіны штогод абавязкова прысвячаюць дыпломныя работы творчасці Сцяпана. Дый нават раннія творы пісьменніка (і тыя, што ўвайшлі ў зборнікі “Вежа” і “Сам-насам”, і тыя, што крыху пазней друкаваліся ў літаратурна-мастацкіх выданнях, – навелы “Ітака”, “Пакуль гарыць запалка”, “Браты”, “Паэты”, “Пагаворым” і шматлікія іншыя) прыцягнулі ўвагу не толькі шараговых чытачоў, але зрабіліся аб’ектам навуковай зацікаўленасці філолагаў. Так, напрыклад, літаратуразнаўца Наталля Кузьміч падкрэсліла ў сваёй кандыдацкай дысертацыі, што прозу Уладзіміра Сцяпана “нельга зблытаць з якой-небудзь іншай”, бо яна “адметная сваім лаканізмам, тэкставай насычанасцю”, а героі пісьменніка “выпісаны вельмі ярка, характары іх – амаль заўсёды неардынарныя – абмалёўваюцца даволі выразна”.

І апошняе... Я ўпэўнена, што кніга Уладзіміра Сцяпана “Адна капейка” зойме ганаровае месца ў гісторыі айчыннай літаратуры, зробіцца істотным унёскам у нашае прыгожае пісьменства. Гэта зусім не простая капейка, – яна залатая, каштоўная, вельмі высокай пробы.

У часопісе “Полымя” (№ 3, 2012) выйшаў мой артыкул “Сучасная беларуская літаратура для маленькіх чытачоў”. Паколькі матэрыял атрымаўся велікаваты, памерам болей за аркуш, запосціць яго тут не выпадае. Калі ж разбіць артыкул на тры кавалкі, то атрымаецца нібыта “дагары нагамі” – пачатак унізе, а завяршэнне – у верхнім пасце. Таму проста пералічу, пра якія кнігі там ідзе гаворка. Бо пра дзіцячую літаратуру сёння пішацца няшмат. І ў той жа час матэрыялы, дзе разглядаюцца выданні для “самых маленькіх”, запатрабаваныя і ў пачатковай школе, і ў дашкольных выхаваўчых установах. Дый маладым бацькам, як мне падаецца, прыдасца інфармацыя пра дзіцячыя кніжкі.

А ў “Маладосці” (№ 3, 2012) у рубрыцы “Спрэчны момант” надрукаваны матэрыял “Чатыры кубачкі гарбаты”. Гэта тая гутарка, пра якую я пісала вось тут: http://lada-aleinik.livejournal.com/53096.html. Каму цікава, далучайцеся да размовы...

З вялікай прыемнасцю прачытала ў “Дзеясловах” (№№ 54, 55, 56) аўтабіяграфічныя нататні Алеся Усені “Мой лістапад...” (Публікацыі будуць працягвацца яшчэ ў некалькіх нумарах). Хораша напісана. Душэўна, кранальна... Шмат што мне знаёма і блізка. Тым больш, што Старадарожчына – радзіма пісьменніка, суседзіцца з маёй Случчынай. Але зараз я хачу павесці гаворку не столькі пра вартасці твора, колькі пра адно невялікае “адкрыццё”, якое зрабіла, дзякуючы гэтаму твору.

...Мне заўжды вельмі падабаліся дэкаратыўныя кампазіцыі на прысядзібных участках. Усялякія вазочкі, млыночкі, бочачкі...

Вось ужо некалькі год выспельваю ідэю наконт “ікебаны” ў садзе на лецішчы. Нават з месцам вызначылася. А вось з самой кампазіцыяй – праблема... Сама не ведаю, чаго хачу. Вазок хачу. На ім хачу паставіць бочачку з пляцістымі ружамі. А побач з вазком – вялікую дзежку са штамбавай ружай... Неяк так. Карацей, тое-сёе абмалёўваецца, але яшчэ няпэўна.

Мінулым летам я згадала, што ў нас у вёсцы (дзе жылі бацькі майго бацькі) стаіць у каморы вялізная дубовая дзежка. На маёй памяці гэтай дзежкай ніхто і ніколі не карыстаўся. Каб капусту квасіць ці гуркі саліць, яна занадта аграмадная... Пацікавілася ў мамы, дзеля чаго рэч. Мама паціснула плячыма – не ведаю, кажа, гэта яшчэ ад дзеда Броніся... І дадала, што рада была б пазбавіцца ад “пасудзіны”, бо шмат месца займае, аднак яна такая вялізная, што ў дзверы на пралазіць... Давялося азадачыць гэтай праблемай мужа. Пахадзіў ён у задуменні вакол той дзежкі, пачухаў патыліцу, і ў рэшце рэшт разабраў “пасудзіну” на дошчачкі. А як прывезлі мы яе да сябе на лецішча, занёс у кладоўку ды ізноў склаў.

Гэтым летам я ўжо планавала прыступіць да рэалізацыі сваёй задумы... Дамовілася з супругам, што ён мне вазок змайструе, а сама збіралася заняцца дзежкай – пачысціць, адшараваць, спецыяльным лакам пакрыць... І трэба ж мне было якраз прачытаць гэтага Алеся Усеню! Ладна, калі б толькі сама прачытала... Але ж я яшчэ й мужу падсунула часопіс. Вось, кажу, высветліла, дзеля чаго майму дзеду тая дзежка была патрэбна... У раздзеле “Самагонка” аўтар піша: “У стопцы стаіць аграмадная дзежка — літраў, можа, на трыста. Цеста, вада, дрожджы і солад месцяцца ў ёй да тае пары, пакуль гэтае месіва не пачынае вуркатаць, булькаць і пахнуць водарам буякоў...”